| Удовiн сын |
|
|
| Автор Administrator | |
| 03.11.2008 г. | |
|
Здарылася ў адным краі вялікая бяда: наляцеў аднекуль дзевяцігаловы змей Цуда-Юда і ўхапіў з неба сонца з месяцам... Бядуюць людзі, плачуць: і цёмна без сонца, і холадна. А жыла ў тым краі бедная ўдава. I мела яна малога сына — так гадоў пяці. Цяжка жылося ўдаве ў голадзе ды ў холадзе. Адна толькі ўцеха была, што сынок разумны ды ўдалы расце. I жыў там недалёка багаты купец. Быў у яго сын — такі ж па гадах, як удовін. Пасябраваў купецкі сын з удовіным. Бывала, як прачнецца, дык і бяжыць да яго гуляць. Пагуляюць у хаце, пры лучыне, а потым ідуць на вуліцу. Вядома, малыя: трэба ж ім і кацёлку пакачаць, і на рэчку збегаць. Усё было б добра, ды вось бяда — нявесела гуляць без сонца... Аднойчы ўдовін сын кажа купецкаму: — Эх, каб я тое еў, што ты, дык стаў бы асілкам, а тады Цуду-Юду зваяваў бы, сонца-месяц у яго адабраў бы і на неба павесіў! Прыйшоў купецкі сын дадому і расказаў бацьку, што яму ўдовін сын гаварыў. — Не можа таго быць! — дзівіцца купец.— Пайдзі пакліч яго на вуліцу — хачу сам паслухаць. Пайшоў купецкі сын да сябра, кліча яго гуляць. — Я есці хачу,— адказвае ўдовін сын.— А ў нас і кавалачка хлеба няма... — Хадзем на вуліцу, я табе вынесу хлеба. Вярнуўся купецкі сын дадому, узяў акрайчык хлеба, вынес сябру. З'еў удовін сын хлеб, павесялеў. — Ці памятаеш, што ты мне ўчора гаварыў пра Цуду-Юду? — пытаецца купецкі сын. — Памятаю. I пераказаў слова ў слова, што ён гаварыў пра Цуду-Юду. Купец стаяў за шулам і ўсё чуў на свае вушы. «Эге ж,— падумаў ён сам сабе,— гэта, відаць, не просты хлопец. Трэба ўзяць яго да сябе. Паглядзім, што будзе». Узяў купец у свой дом удовінага сына, пачаў карміць яго тым, што сам еў. Бачыць, і праўда — расце ўдовін сын як на дражджах. Праз год ці два стаў такі дужы, што і самога купца паваліць. Напісаў тады купец цару: «Так і так, ваша царская вялікасць, жыве ў мяне ўдовін сын, ён бярэцца, як вырасце, Цуду-Юду зваяваць, сонца месяц на неба вярнуць...» Цар прачытаў і адпісвае: «Зараз жа даставіць удовінага сына ў мой палац». Запрог купец пару коней, пасадзіў удовінага сына ў павозку і павёз да цара. — Чым цябе, удовін сын, карміць, каб ты вырас асілкам? — пытаецца цар. — Карміце мяне тры гады валоваю печанню,— адказвае цару ўдовін сын. Цару валоў не купляць: загадаў, і пачалі рэзаць валоў, карміць печанню ўдовінага сына. Расце цяпер удовін сын яшчэ лепш, чым на купецкіх харчах. I гуляе ў царскіх палацах з царскім сынам-аднагодкам. Мінула тры гады. Кажа ўдовін сын цару: — Цяпер я пайду Цуду-Юду шукаць. Але хачу, каб твой сын і купецкі былі ў мяне за таварышаў. Усё ж весялей у дарозе. — Добра,— згаджаецца цар.— Няхай ідуць з табою. Абы толькі Цуду-Юду зваявалі. Паслаў ён купцу пісьмо, каб сын у палац з'явіўся. Не хацелася купцу пускаць сына ў такую вялікую дарогу, ды з царом спрачацца не будзеш. Прыехаў купецкі сын у царскі палац. Тады ўдовін сын і кажа царскаму сыну: — Скажы бацьку, каб ён выкаваў мне булаву: пудоў гэтак на шэсць. Будзе хоць чым ад сабак абараняцца, а то я іх баюся. — I мне,— кажа купецкі сын,— хоць пудоў на тры... — А я што ж, горшы за вас: мне таксама трэба ўзяць у дарогу булаву, хоць пудоў на два,— кажа царскі сын. Пайшоў ён да бацькі, сказаў яму. Цар загадаў кавалям выкаваць хлопцам па булаве: удовінаму сыну на шэсць пудоў, купецкаму — на тры, свайму — на два. Узяў удовін сын сваю булаву, выйшаў у чыстае поле і шпурнуў яе ў неба. Прабыла булава ў небе гадзіны тры і ляціць назад. Удовін сын выставіў правую далонь. Булава трахнулася аб далонь і пераламалася напалам. Узлаваўся ўдовін сын і кажа царскаму сыну: — Скажы бацьку, каб не рабіў ашуканства! З такою булавою і я загіну і вы. Няхай загадае кавалям, каб выкавалі мне булаву моцную і большую — пудоў на шаснаццаць. — А мне пудоў на шэсць! — кажа купецкі сын. — А мне — на тры! — кажа царскі сын. Пайшоў ён да бацькі і сказаў яму аб гэтым. Выклікае цар да сябе кавалёў: — Вы, такія-сякія, што сабе думаеце! Чаму нямоцную булаву выкавалі ўдовінаму сыну? I дае ім загад, каб выкавалі тры новыя булавы — большыя і мацнейшыя. Кавалі стук ды грук — выкавалі тры новыя булавы. Узяў удовін сын сваю булаву, выйшаў у чыстае поле і шпурнуў яе ў неба. Прабыла булава ў небе з ранку да вечара і ляціць назад. Удовін сын падставіў калена — булава ўдарылася аб яго і пераламалася напалам! Пайшоў удовін сын з сябрамі да цара: — Калі вы хочаце, каб я Цуду-Юду зваяваў і сонца-месяц у яго адабраў, дык загадайце меднікам, няхай выльюць мне медную булаву пудоў на дваццаць пяць, каб яна не ламалася. Купецкі сын кажа: — А мне на дзевяць пудоў! Царскі сын кажа: — А мне і на шэсць хопіць. Паклікаў цар меднікаў і загадаў ім выліць без усялякага машэнства тры булавы: адну на дваццаць пяць пудоў, другую на дзевяць, трэцюю на шэсць. Узяў удовін сын медную булаву ў рукі, павесялеў — спадабалася яна яму. Потым выйшаў у чыстае поле, шпурнуў булаву ў неба. Заляцела булава за самыя высокія воблакі. Цэлы дзень і цэлую ноч хадзіў удовін сын па палях, па лугах, чакаў булавы. Нарэшце, на досвітку, чуе: ляціць булава з-за хмараў. Падставіў удовін сын плячо — булава ўдарылася і пакацілася на зямлю цэлая. — Вось гэта булава сапраўдная! — кажа ён.— З такой булавою і ў белы свет можна падавацца, з паганым Цудам-Юдам змагацца. Купецкі сын і царскі таксама рады,— добрыя і ім булавы вылілі меднікі! Выпрабаваў гэтак удовін сын сваю сілу і кажа сябрам: — Ідзіце развітайцеся з бацькамі. Трэба нам у дарогу збірацца. Царскі сын пайшоў, а купецкі адмовіўся: — Навошта мне час траціць: я ўжо развітаўся з бацькам, як сюды ехаў. Сабраліся хлопцы і падаліся ў дарогу. Адно царства мінулі, другое, трэцяе,— дайшлі да калінавага моста. Бачаць — стаіць недалёка ад моста старэнькая хатка. — Давайце,— кажа ўдовін сын,— пераначуем тут, адпачнём дзён колькі. Бо невядома, якая яшчэ дарога перад намі ляжыць. Зайшлі ў хатку. У ёй старая бабулька кудзелю прадзе. Далі хлопцы бабулі «добры вечар» і папрасіліся пераначаваць: — Мы, бабка, з вялікай дарогі, дужа змарыліся... — Начуйце сабе на здароўе,— кажа бабуля.— Той, хто па дарогах ходзіць, хаты з сабою не носіць. Разгаварыўся ўдовін сын з бабуляй і даведаўся, што трапілі яны ў царства паганага змея Цуды-Юды: якраз туды, куды ім і трэба! Прыйшла ноч. Удовін сын думае: «Трэба варту на калінавым мосце паставіць, каб хто знячэўку не напаў на нас». Пасылае ён на варту царскага сына. Узышоў царскі сын на калінавы мост, патупаў крыху ды думае сабе: «Што мне тут стаяць навідавоку. Як будзе хто ісці ці ехаць, дык і ўбачыць мяне. Пайду лепш лягу пад мостам — там спакайней». Так і зрабіў. Тым часам удовінаму сыну не спіцца. «Трэба,— думае,— праверыць, ці стаіць царскі сын на варце». Выйшаў ён у поўнач на калінавы мост, глядзіць, а вартаўніка і няма! Пакуль ён шукаў царскага сына, бачыць — едзе на паляванне трохгаловы змей, малодшы брат Цуды-Юды. На сярэдняй галаве ў яго быстравокі сокал сядзіць, збоку быстраногі хорт бяжыць. Конь, як ступіў на мост, адразу заржаў, хорт забрахаў, а сокал зашчабятаў. Ударыў малодшы Цуда-Юда каня між вушэй: — Ты чаго, травяны мех, заржаў? А ты, псінае мяса, чаго забрахаў? А ты, ястрабінае пер'е, чаго зашчабятаў? Калі супраціўніка майго чуеце, дык тут яго і блізка няма. Ёсць у мяне толькі адзін супраціўнік, але жыве ён за трыдзевяць зямель, у трыдзесятым царстве. Гэта — удовін сын. Ды сюды і воран касцей яго не занясе! Пачуў гэтыя словы ўдовін сын і кажа: — Добрага малайца не воран косці заносіць,— ён сам прыходзіць! Напужаўся змей: — Дык ты тут, удовін сын? — Тут, нячыстая сіла! Ну, што будзем рабіць: біцца ці мірыцца? — Не для таго я за блізкі свет ішоў, каб з вамі, паганымі, мірыцца, а для таго, каб біцца! — Дык дзьмі ток! — закрычаў змей. Удовін сын адказвае: Табе трэба — ты і дзьмі. У цябе тры духі, а ў мяне адзін. Я да панскай раскошы не прывык: магу біцца і на сырой зямлі. Злез Цуда-Юда з каня, дзьмухнуў на тры духі, і стаў гладкі ток на тры вярсты. Пачалі біцца. Тры гадзіны біліся. Перамог удовін сын малодшага Цуду-Юду: збіў яму ўсе тры галавы. Каня на зялёны луг пусціў, харта і со кала ў чыстае поле. А сам вярнуўся ў хатку і лёг спаць. Назаўтра прыходзіць царскі сын з варты. — Ну, як табе там вартавалася? — пытаецца ўдовін сын.— Можа, ішоў хто ці ехаў? — Не,— адказвае царскі сын,— за цэлую ноч нават і птушка блізка не праляцела... «Ненадзейны ты ў мяне таварыш,— думае ўдовін сын.— Відаць, трэба больш на сябе спадзявацца». На другую ноч пасылае ён на калінавы мост купецкага сына. Пахадзіў купецкі сын па мосце і думае сабе: «Навошта мне рызыкаваць тут сваёю галавою? Пайду лепш пад мост, лягу спаць». Так і зрабіў. У поўнач удовін сын выйшаў на мост праверыць, ці стаіць на варце яго таварыш. Паглядзеў туды-сюды — няма! Аж раптам бачыць: уз'язджае на калінавы мост Цуда-Юда з шасцю галовамі. Конь дубка стаў, моцна заржаў, хорт забрахаў, сокал зашчабятаў. Цуда-Юда каня троп між вушэй! — Чаго, травяны мех, заржаў? А ты, псінае мяса, чаго забрахаў? А ты, ястрабінае пер'е, чаго зашчабятаў? Тут няма мне супраціўніка па сіле роўнага. Ёсць ён, праўда, ды за трыдзевяць зямель, у трыдзесятым царстве,— удовін сын. Але ж сюды і воран касцей яго не занясе! Удовін сын адказвае: — Добрага малайца воран касцей не заносіць,— ён сам прыходзіць! — А-а, дык ты тут, удовін сын? — Тут, нячыстая сіла! — Ну, што ж: будзем біцца ці мірыцца? — Не для таго я за блізкі свет ішоў, каб з вамі, паганымі, мірыцца, а для таго, каб біцца! — А я раіў бы табе, удовін сын, лепш мірыцца, бо я цябе заб'ю. — Заб'еш, тады і гаварыць будзеш. — Ну, дык дзьмі ток!— зароў Цуда-Юда. — Табе трэба — ты і дзьмі. У цябе шэсць духоў, а ў мяне адзін. Мне і без тока добра: я мужыцкі сын, да раскошы не прывык, магу біцца і на сырой зямлі. Злез Цуда-Юда з каня, дзьмухнуў на шэсць духоў, і стаў гладкі ток на шэсць вёрст. Пачалі біцца. Біліся шэсць гадзін. Удовін сын збіў Цуду-Юду ўсе шэсць галоў. Каня на зялёны луг пусціў, харта і сокала ў чыстае поле. А сам вярнуўся ў хатку і лёг спаць. Назаўтра прыходзіць вартаўнік, будзіць удовінага сына: — На чужой старане засыпацца нельга. Я вось цэлую ноч і вокам не звёў. Падумаў удовін сын: «I на гэтага таварыша малая надзея. Трэба толькі на сябе спадзявацца». Настала трэцяя ноч. Удовін сын выправіў бабулю ў клуню начаваць, а сам убіў у сцяну нож, падставіў кубак і кажа сябрам: — Калі ў гэты кубак капне з нажа кроў, дык бяжыце мне на дапамогу. А каб сябры не паснулі, даў ім карты і загадаў гуляць у воза. Але толькі ён выйшаў за парог, як тыя пакідалі карты і ляглі спаць. Прыйшоў удовін сын на калінавы мост, стаў на варту. Роўна ў поўнач бачыць — уз'язджае на калінавы мост старэйшы Цуда-Юда з дзевяццю галовамі. На грудзях у яго месяц зіхаціць, на сярэдняй галаве сонца гарыць. Конь пад ім на калені ўпаў, моцна заржаў, хорт забрахаў, сокал зашчабятаў. Цуда-Юда ўдарыў каня між вушэй: — Ты чаго, травяны мех, заржаў? А ты, псінае мяса, чаго забрахаў? А ты, ястрабінае пер'е, чаго зашчабятаў? Конь кажа: — Эх, гаспадар, апошні раз ты на мне на паляванне едзеш... — Што ты, воўчае мяса, брэшаш! Тут няма майго супраціўніка. Ёсць толькі за трыдзевяць зямель, у трыдзесятым царстве ўдовін сын, ды сюды і воран касцей яго не занясе. Выйшаў удовін сын наперад і адказвае: — Добрага малайца воран касцей не заносіць — ён сам прыходзіць! — Ах, дык ты тут, удовін сын? — Тут! — Ну, што ж ты хочаш: біцца ці мірыцца? Я раіў бы табе лепш мірыцца, бо ты малады яшчэ, каб са мною сілаю мерацца. — Малады ці не малады, а не для таго я за блізкі свет ішоў, каб з табою, злодзей паганы, мірыцца, а для таго, каб біцца. — Ну, калі ты ўжо так наважыўся біцца са мною, дык дзьмі ток. Пагляджу, якая ў цябе сіла. — Мне ток не патрэбен: я і на сырой зямлі магу біцца! А ты дзьмі сабе, калі прывык па чыстым хадзіць. Злез Цуда-Юда з каня, дзьмухнуў — на дзевяць вёрст гладкі ток стаў. Пачалі біцца. Біліся, біліся,— удовін сын Цуду-Юду тры галавы збіў, а перамагчы не можа. «Дзе ж мае таварышы? — думае ён.— Ці не спяць яны?» Просіць удовін сын у Цуды-Юды перадыху: — Цары-каралі ваююць і то перадых маюць: давай і мы зробім! — Давай,— кажа Цуда-Юда. Адышоўся ўдовін сын убок, зняў з левай рукі рукавіцу ды як кінуў у хатку, дзе засталіся таварышы,— дык страху ўсю чыста сарваў. Сябры ж ані павярнуліся — спяць, як спалі. Бачыць удовін сын — няма падмогі. Пачалі зноў біцца. Біліся, біліся,— збіў удовін сын яшчэ тры галавы Цуду-Юду, сам па калені ў крыві стаіць, а астатнім галовам рады даць не можа. Зноў просіць ён перадыху. — Што гэта ты,— выскаляецца Цуда-Юда,— часта перадыху просіш? — А хіба нам часу мала? — Ну, давай перадыхнём. Улучыў удовін сын хвілінку, як вораг адвярнуўся, ды шпурнуў другую рукавіцу ў хатку. Хатку па самыя вокны сарвала, а сябры спяць, як спалі. Перадыхнулі трохі ды зноў пачалі біцца. Удовін сын ужо траха не па пояс у крыві стаіць, а астатнім галовам рады даць не можа: сілы не хапае. Тым часам і світаць пачало. «Сябры, напэўна, ужо выспаліся,— думае ўдовін сын.— Трэба ім яшчэ раз аб сабе напомніць». Зноў кажа ён Цуду-Юду: — Цары-каралі ваююць і то перадых маюць. Давай мы яшчэ і трэці раз перадых зробім. А тады будзем біцца да канца. Цуда-Юда таксама аслабеў. — Добра,— кажа,— давай перадыхнём. Зняў удовін сын бот з левай нагі і шпурнуў яго ў хатку. Даляцеў бот да хаткі і растрыбушыў яе да самых падвалін. Усхапіліся тады з пасцелі яго сябры, бачаць: поўны кубак крыві з нажа нацякло... — Ну,— кажуць,— відаць, дрэнна нашаму таварышу, калі так. Схапілі яны свае булавы ды кінуліся на калінавы мост. Убачыў іх Цуда-Юда і аж скалануўся: — Ах, удовін сын, цяпер я ведаю, чаму ты перадыху прасіў ды бот з левай нагі кідаў! Перахітрыў ты мяне... Як ухапіліся сябры ўтрох малаціць Цуду-Юду з усіх бакоў, дык той не ведае, на каго і нападаць. Збілі яны і астатнія тры галавы. Тут Цуду-Юду і канец прыйшоў. Узяў тады ўдовін сын сонца-месяц ды павесіў на неба. I адразу святло па ўсёй зямлі пайшло. Выбеглі людзі на вуліцу, радуюцца, цешацца, на сонцы грэюцца... Вярнуліся сябры да бабулі, збудавалі ёй новую хатку, лепшую, чым была, і парашылі крыху адпачыць перад дарогай. Царскі і купецкі сыны спяць, гуляюць, а ўдовін сын усё думае: «Цудаў-Юдаў больш няма на свеце, але ж засталіся яшчэ іх жонкі — ведзьмы. Каб не нарабілі яны бяды якой!» Пакінуў ён сяброў, а сам пераапрануўся і пайшоў у палацы Цудаў-Юдаў. — Ці не трэба вам парабка? — пытаецца ў ведзьмаў. — А трэба,— адказвае старэйшая ведзьма.— Мы ж цяпер асірацелі: няма каму рабіць. Усіх трох мужыкоў нашых удовін сын пазабіваў. Ды нічога — і мы яго са свету страцім! — А як жа вы яго страціце? — пытаецца парабак.— Ён жа, відаць, вельмі дужы. — У яго сіла, а ў нас чары,— кажа жонка малодшага Цуды-Юды.— Вось будзе ён са сваімі памочнікамі ехаць назад, у сваё царства, дык я на дарозе крыніцай разліюся: нап'юцца яны вады — і капцы ім. — А калі гэта не паможа,— кажа жонка сярэдняга Цуды-Юды,— дык я салодкай яблыняй зраблюся. З'ядуць яны па яблыку — і больш не захочуць... — Вы зробіце тое,— кажа жонка старэйшага Цуды-Юды,— без чаго яны могуць і абысціся. А я прыдумала лепш: на сто вёрст квяцістым лугам рассцялюся. А збоку цяністую вярбу пастаўлю. Будуць яны ехаць, захочуць коней на лузе папасвіць, а самі пад вярбой адпачыць. Як лягуць, дык і не ўстануць. А конь калі скубне тры разы травы з таго лугу, дык і яму больш не жыць. Удовінаму сыну толькі гэта і трэба было. Дачакаўся ён ночы і, як паснулі ведзьмы, пакінуў палац ды бягом да сяброў. Назаўтра чуць свет пайшлі яны на зялёны луг, палавілі коней Цудаў-Юдаў. Удовін сын сеў на каня дзевяцігаловага Цуды-Юды, купецкі — на каня шасцігаловага Цуды-Юды, а царскі — на каня трохгаловага Цуды-Юды. I паехалі ў сваё царства. Едуць яны палямі, едуць барамі, даязджаюць да крыніцы. I тут царскаму сыну і купецкаму так захацелася піць, што вытрымаць не могуць. Удовін сын кажа: — Вы ўсё ж людзі не мужыцкага звання. Пачакайце, я вам сам вады прынясу. Саскочыў ён з каня, падышоў да крыніцы і давай біць яе булавою. Збіў так, што адна гразь ды кроў засталіся. Сябры ледзь не плачуць: — Навошта ты гэта зрабіў? Мы ад смагі паміраем... — Не крыніца гэта,— кажа ўдовін сын,— а наша здрада. Сеў ён на каня, і паехалі далей. Пад'язджаюць да яблыні. I такія на ёй яблыкі растуць — чырвоныя ды румяныя: самі ў рот так і просяцца. Кінуліся таварышы да яблыні, а ўдовін сын спыніў іх: — Пачакайце! Вы ўсё ж людзі панскага звання — я вам лепш сам яблыкаў нарву. Падышоў ён да яблыні, ударыў булавою — тая адразу павалілася і завяла. — Навошта ты гэта зрабіў? Мы ж бы хоць па яблычку з'елі... — Не яблыкі гэта, а смерць наша,— кажа ўдовін сын. Паехалі далей. Пад'язджаюць да квяцістага лугу. Убачылі вярбу цяністую і так усім спаць захацелася — рады няма. А коні аж капытамі зямлю б'юць — да квяцістай травы рвуцца. Спыніў удовін сын каня: — Пайду пагляджу, ці можна коней на гэтым лузе пасвіць. Падышоў да вярбы ды як пачаў яе булавою дубасіць, дык луг адразу і засох, а ад вярбы адны косці засталіся. — Ну, вось бачыце, якая гэта вярба і які луг,— кажа ён таварышам. Пераехалі сухі луг і спыніліся начаваць у зялёнай дуброве. Коней пасвіцца пусцілі, а самі павячэралі ды леглі спаць. Тры дні і тры ночы спалі. А як прачнуліся, удовін сын кажа сябрам: — Тут ужо царства наша недалёка. Едзьце сабе дадому адны. А то вашы бацькі даўно чакаюць вас. У мяне ж бацькі няма. Я яшчэ па белым свеце пагуляю. Развітаўся ўдовін сын з сябрамі і паехаў па белым свеце гуляць. Ці доўга ён ездзіў, ці нядоўга,— прыязджае да цара Пастаянца. А той цар быў з адным бокам, з адным вокам, з адною нагою, з адною рукою, палавіна галавы і палавіна барады. I вельмі любіў ён коней. Убачыў ён каня ўдовінага сына і кажа: — Давай навыперадкі пабяжым вакол палаца. Калі я цябе выпераджу — забяру твайго каня, а калі ты мяне — аддам табе сваё царства. Падумаў удовін сын: «Не можа быць, каб аднабокі і аднаногі цар выперадзіў мяне». I згадзіўся. Кінуліся бегчы. Удовін сын і трох крокаў не зрабіў, а аднаногі цар ужо тры разы вакол палаца абабег... Забраў цар Пастаянец каня ўдовінага сына і паставіў у сваю стайню. Удовін сын ледзь не плача: шкада каня. Пачаў ён прасіцца ў цара: — Якую хочаш службу саслужу табе — аддай каня! Падумаў цар Пастаянец і кажа: — Жыве ў трыдзевятай зямлі, у трыдзесятым царстве баба Каргота. Ёсць у яе дванаццаць дачок, як адна: волас у волас, голас у голас, твар у твар. Дом бабін высокім частаколам абгароджаны, і на кожнай частаколіне чалавечая галава тарчыць: гэта ўсё тыя, што ў сваты да бабіных дачок прыходзілі. Толькі адна частаколіна вольная. Дык вось: калі ты высватаеш за мяне малодшую дачку бабы Карготы,— вярну табе каня. Падумаў удовін сын: калі не згадзіцца,— не бачыць яму каня, як сваіх вушэй. А калі згадзіцца, то, можа, і без галавы застанешся, а можа, і з галавою і з канём. — Добра,— кажа ён цару.— Пайду ў сваты. Ідзе ён, ідзе, бачыць — бяжыць чалавек па моры, як па мосце. Загледзеўся ўдовін сын на бегуна. — Добры дзень табе, Марскі Бягун! — прывітаўся да яго. — Добрага здаровейка, удовін сын! Куды ідзеш, куды дарога твая вядзе? — Іду да бабы Карготы сватаць яе малодшую дачку за цара Пастаянца. — Вазьмі і мяне з сабою. Я табе не лішнім буду. — Хадзем. Ідуць удвух. Бачаць — чалавек адным вусам млын трымае, што на дванаццаць камянёў меле, а другім воблака ў небе падпёр. — Добры дзень табе, Вусач! — Добрага здаровейка, удовін сын! Куды ідзеш, куды дарога твая вядзе? — Іду да бабы Карготы сватаць яе малодшую дачку за цара Пастаянца. — Вазьмі і мяне з сабою. — Хадзем. Пайшлі ўтрох. Ішлі, ішлі, бачаць — п'е чалавек ваду з возера. Цэлае возера выпіў, а ўсё крычыць: «Піць хачу!» — Добры дзень, Вадапой! — Добры дзень, удовін сын! Куды ідзеш, куды дарога твая вядзе? — Іду да бабы Карготы сватаць яе ма~ лодшую дачку за цара Пастаянца. — Вазьмі і мяне з сабою. — Добра, ідзі з намі. Прайшлі трохі, бачаць — грызе чалавек асінавую калоду і ўсё крычыць: «Есці хачу!» — Добры дзень, Пражора! — Добры дзень, удовін сын! Куды ідзеш, куды дарога твая вядзе? — Іду да бабы Карготы сватаць яе малодшую дачку за цара Пастаянца. — Вазьмі і мяне з сабою. — Ідзі з намі. Падышлі да лесу. Сустракаюць чалавека ў кажусе да пят. Стаіць ён пры дарозе ды ўсё рукавіцамі — плясь, плясь! I як толькі плясне — адразу дрэвы інеем пакрываюцца. — Добры дзень, Мароз! — Добры дзень, удовін сын! Куды ідзеш, куды дарога твая вядзе? — Іду да бабы Карготы сватаць яе малодшую дачку за цара Пастаянца. — Без мяне табе з бабаю Карготаю не згаварыцца... — Дык ідзі і ты з намі! Пайшлі ўшасцёх. Ішлі, ішлі і прыйшлі да двара бабы Карготы. Бачаць — на ўсіх частаколінах галовы вісяць, толькі на адной няма. Удовін сын кажа: — Вось тут мая галава сядзе! — Можа б, і села,— усміхаюцца таварышы,— каб не мы... Пачалі шукаць вароты. Ды нідзе іх няма. Тут Марскі Бягун абабег разоў тры вакол двара і знайшоў вароты. Зайшлі на двор. Баба Каргота стаіць на ганку, дзівіцца: як маглі знайсці вароты гэтыя падарожнікі? Падышоў удовін сын да бабы Карготы: — Добры дзень, гаспадыня! — Добры дзень, удовін сын! Кажы, чаго прыйшоў да мяне? — Прыйшоў сватаць тваю малодшую дачку за цара Пастаянца. — Ну што ж, сватай, калі не жартуеш. Але перш чым дачку сватаць — паспытай піўка з майго скляпка. Вып'еш усё — аддам дачку за цара Пастаянца, не вып'еш — галаву зніму. — З ахвотаю вып'ю,— адказвае ўдовін сын.— Я з вялікай дарогі і вельмі ж піць хачу. Ды і сябры мае таксама пасмяглі. Загадала баба слугам, каб завялі ўдовінага сына з таварышамі ў піўны склеп. Завялі іх слугі і на замок замкнулі. Удовін сын з сябрамі шклянкамі п'юць, а Вадапой — цэлымі бочкамі глытае. Вып'е бочку, стукне па ёй кулаком — тая і рассыплецца на клёпкі. Выпіў усе бочкі і крычыць нема: — Баба Каргота, давай яшчэ піва! Адчыніла баба склеп, бачыць — усе бочкі разбіты, усё піва выпіта! — Піва ў мяне,— кажа баба,— больш няма. А ёсць пірагі. З'ясце ўсе мае пірагі — будзеце, дачку сватаць. Сваты зарадаваліся: — Давай, бабка, свае пірагі! Мы вельмі ж здарожыліся, даўно есці хочам. Загадала баба слугам адчыніць другі склеп з пірагамі. Пусцілі туды сватоў. А пірагоў у склепе — цэлыя горы. Пакуль іншыя па пірагу з'елі, дык Пражора ўвесь склеп ачысціў, сцяну праеў і крычыць нема: — Баба Каргота, давай больш пірагоў! Узлавалася баба: тры гады пякла яна з дочкамі пірагі, а сваты за адну гадзіну з'елі. Загадала яна слугам нацяпліць жалезную лазню. Слугі так нацяплілі, што аж сцены пачырванелі. Баба кажа сватам: — Памыйцеся ў маёй лазні, пераначуйце там, тады будзем аб справе гаварыць. — Добра, бабка, мы па дарогах нахадзіліся, дужа запыліліся,— лазня нам не пашкодзіць. Павяла баба сватоў у лазню сама. Толькі ўдовін сын падышоў да парога, як Мароз цоп яго за плячо і паставіў за сабою. Сам увайшоў першы, надзеў рукавіцы, пляснуў раз-два, і адразу халадком павеяла. Зайшлі за Марозам усе сваты, а баба дзверы зачыніла і ключом замкнула... Тут Мароз давай па лазні пахаджваць, рукавіцамі памахваць: — Ну, як: не перастудзіў? Можна будзе начаваць не накрываючыся? — Добрая лазня,— хваляць таварышы.— Не гарачая і не халодная,— якраз У меру. Памыліся і ляглі спаць. Назаўтра пасылае баба Каргота слуг у лазню: — Схадзіце павыкідайце сабакам папечаных сватоў! Адчынілі слугі лазню, а адтуль выходзяць шэсць малайцоў, як дубоў. Баба аж умлела: нічога сватам зрабіць не можа! Вось яна і кажа ўдовінаму сыну: — Калі пазнаеш маю малодшую дачку, то будзеш сватаць яе за цара Пастаянца. А не пазнаеш — пасаджу тваю галаву на вольную частаколіну. Удовін сын зажурыўся: «Як жа яе пазнаць, тую малодшую дачку?» — Я пазнаю,— шэпча Марскі Бягун.— Я іх не раз бачыў, калі яны прыходзілі да мора купацца. — Добра,— кажа ўдовін сын бабе,— вядзі сваіх дачок. Прыводзіць неўзабаве баба Каргота дванаццаць дачок — волас у волас, голас у голас, твар у твар, плячо ў плячо: як адна! Сама стала наперадзе, дачок за сабою паставіла. Удовін сын тры разы бабіных дачок абышоў, а якая малодшая,— не пазнаў: усе роўныя! Тут Марскі Бягун падмаргнуў і вачыма на малодшую дачку паказаў. Узяў яе ўдовін сын ды вывеў наперад, да бабы Карготы: — Вось твая малодшая дачка! Закалацілася баба ад злосці, ды нічога не зробіш: не памаглі хітрыкі! Узяў удовін сын бабіну дачку за руку і павёў за вароты. Але толькі яны выйшлі,— скокнула бабіна дачка ў неба, села на воблака ды смяецца. Тут Вусач падняў правы вус угору, падчапіў яе і зняў з воблака. Бачыць бабіна дачка: з такімі сватамі не вельмі нажартуеш, і супакоілася. Пайшлі сваты дадому. Па дарозе кожны як толькі дойдзе да свайго месца, дык там і застаецца, дзе быў: Марскі Бягун заняўся сваёй работай, Вусач сваёй, Вадапой сваёй.... А ўдовін сын з бабінай дачкою пайшлі да цара Пастаянца. Цар нацягаў за гэты час на кані ўдовінага сына цэлую яму смалы і падварвае яе знізу: смала аж кіпіць. А зверху палажыў тонкую чараціну. Прыйшоў да яго ўдовін сын. — Вось,— кажа,— табе, цар, малодшая дачка бабы Карготы: ледзь высватаў! Аддай цяпер майго каня. Цар паказаў на чараціну і кажа, пасміхаючыся ў аднабокую бараду: — Пяройдзеш па гэтай кладцы — аддам каня... Паглядзеў удовін сын на тонкую кладку — страшна зрабілася. А бабіна дачка штурхае яго пад бок: «Не бойся!» I ніхто нават не згледзеў, як уцягнула яна ў чараціну моцны сталёвы прут. — Ідзі,— кажа ўдовінаму сыну. Ен і пайшоў па чараціне. Перайшоў і кажа цару Пастаянцу: — Вось што, цар: я саслужыў табе дзве службы. Ну, дык саслужы і ты мне хоць адну: перайдзі кладку, што сам палажыў. — Але,— угаворвае цара бабіна дачка,— перайдзі, а то не быць табе маім мужам. Бачыць цар — калі ўдовін сын перайшоў, то і яму не страшна. I толькі ён ступіў на чараціну, як бабіна дачка — шморг! — і выцягнула з яе сталёвы прут... Чараціна хруснула, цар паляцеў у кіпячую смалу ды там і застаўся. — Ну вось,— кажа ўдовін сын,— не капай другому ямы, бо сам у яе ўвалішся. Ажаніўся ён з малодшаю дачкою бабы Карготы і застаўся жыць у тым царстве. I цяпер жыве-пажывае ды дабра нажывае. |
| « Пред. | След. » |
|---|
Покатигорошек (187)
